Những người mẹ đã nếm trải đủ mọi tủi đau và mất mát, đã gần đi hết con đường số phận, nhưng tôi vẫn tin rằng những gì các mẹ đã sống, đã hy sinh sẽ là hơi ấm mãi lan tỏa trong lòng của bao thế hệ. Lịch sử sẽ hát mãi những bài ca bất tử, bài ca về những người mẹ anh hùng đã sản sinh ra những người con anh hùng.
Ngày chúng tôi đến thăm mẹ Nguyễn Thị Hoang, trời Đồng Hới lại trở gió. Mẹ đã 102 tuổi, ở thôn Phú Xá, xã Lộc Ninh, Đồng Hới. Dáng mẹ héo hắt, thỉnh thoảng lại trở mình đầy nhọc mệt trên chiếc giường đã cũ. 
Người con gái út của mẹ, bà Nguyễn Thị Duyệt kể: “Mấy hôm nay trời trở gió, mẹ kêu nhức khắp người. Dù đã 102 tuổi, nhưng vì còn đi lại được nên mọi việc vệ sinh, ăn uống mẹ vẫn tự lo, không muốn làm phiền đến con cháu. Mẹ tui là rứa, cực khổ mấy cũng chịu đựng một mình”. 

Mẹ Hoang với niềm vui con cháu quây quần. Ảnh do gia đình cung cấp
Chồng mẹ, một cán bộ Việt Minh gan dạ, mẫu mực. Ngôi nhà của mẹ là căn cứ bí mật ngay trên chính mảnh đất bị giặc chiếm đóng. Chồng hoạt động, mẹ ở nhà, vừa chăm lo con cái, vừa nuôi giấu cán bộ. 
Chồng mẹ bị giặc bắt, chúng dùng tất cả những thủ đoạn tra tấn tàn độc nhất để hành hạ ông. Ông đã chịu đựng, nhất định không chịu khai một lời. Một ngày cuối năm 1949, chồng mẹ bị giặc bắn tại một mảnh đất trống (nay là sân bay Đồng Hới). Đồng đội đã bí mật đưa xác ông về, chôn cất chu đáo. 
Mất chồng, mẹ một mình vượt qua nỗi đau nuôi các con khôn lớn. Sau ngày chồng hy sinh, giặc tra khảo mẹ để buộc khai ra những chiến sĩ Việt Minh mà mẹ biết mặt... Tuổi già, trí nhớ đã không còn được minh mẫn, ngay đến cả con cháu thỉnh thoảng mẹ vẫn không nhớ nổi tên. Vậy mà ký ức về những ngày tháng đó cứ ám ảnh mãi trong tâm trí mẹ. Mỗi khi trời trở gió, những vết đau kinh niên lại hành hạ, mẹ vẫn bảo: “Tại tụi hắn đá, tụi hắn đánh đập tau nên chừ cái lưng tau mới như ri đây”. Ngày đó, mẹ trước bụng thì ôm chặt đứa con mới 2 tháng tuổi, sau lưng, tụi lính cứ đấm đá liên hồi. Nhưng chúng đều thất bại. Chồng hy sinh, mẹ tiếp tục bước con đường mà ông đã đi, nuôi giấu những cán bộ nằm vùng. 
Chống Mỹ, hai người con trai của mẹ đã viết đơn bằng máu để được ra chiến trường. Mẹ nén nước mắt, tiễn hai con lên đường ra mặt trận. Sau những ngày tháng mỏi mòn, trông ngóng, cuối năm 1968, mẹ nhận cùng lúc hai giấy báo tử của các anh. Trước đó không lâu, cả gia đình người con gái lớn bị chết do bom Mỹ làm sập hầm. Mẹ đã đau đớn tưởng như không gượng dậy nổi, nỗi đau lại chồng chất lên nỗi đau. 
Bà Duyệt, ám ảnh mãi trong ký ức: “Mẹ tôi cứ khóc ròng rã, ốm đến liệt giường, trong những cơn mê sảng, mẹ cứ gọi mãi tên các anh”. 
Chiến tranh qua đi. Vết thương vẫn nhức nhối tim gan mẹ. Nhiều năm tháng, mẹ nhờ người đi tìm mộ các anh nhưng đều vô vọng. Cho đến năm mẹ tròn 100 tuổi, có được thông tin từ những người đồng đội cũ, sau một tháng trời cả gia đình đi tìm, cuối cùng cũng thấy mộ của các anh. Cuối tháng 4, khi đưa hài cốt các anh về, mẹ đã khóc rất nhiều. Nước mắt hiếm muộn của tuổi già cứ lăn mãi trên gò má mẹ. Cũng từ giây phút đó, trí nhớ của mẹ không còn minh mẫn. Tìm được mộ của các anh, mẹ đã thực sự yên lòng. 

Cháu nội mẹ, khi tìm thấy mộ cha mình, đã viết vội bài thơ tặng bà, những câu thơ đẫm nước mắt: “Con đưa cha về đến quê rồi/ Cạnh mộ của ông vẫn còn ở đó/ Đón con trai về, bà ra hỏi nhỏ/ “Đưa ai về đó rứa hở con?”/ Giọt nước mắt con lần nữa lại lăn tròn/ Không ghìm nổi, con đành bật khóc/ Thương bà gần trăm năm héo hắt/ Cứ mỏi mòn khắc khoải chờ con”.